Większość z nas ma w głowie pewien specyficzny obraz dżentelmena z dawnych lat. Za sprawą dzieł kultury i popkultury najczęściej kojarzymy go z nienagannymi manierami i równie nienagannym ubiorem. Taki stereotypowy dżentelmen nie pozwoliłby sobie na opuszczenie domowego zacisza bez kapelusza na głowie i laski w ręce.

W stereotypie tym jest sporo prawdy, co szybko dostrzeżemy, przeglądając stare fotografie. Wielu spośród ówczesnych mężczyzn zostało uwiecznionych z laską w ręce – niezależnie od tego, czy w pogoni za codziennymi zobowiązaniami, czy podczas pozowania do eleganckiego portretu. Czy to oznacza, że problemy z samodzielnym poruszaniem się były dawniej tak powszechne?

Niekoniecznie – laski nosili nie tylko mężczyźni dojrzali, ale też młodzi dorośli czy nawet dzieci. W tamtych czasach ów przedmiot był postrzegany inaczej niż dzisiaj, a jego rola wychodziła daleko poza zwykłą pomoc w chodzeniu i przedmiot użytkowy.

Zdjęcie grupy biznesmenów (najprawdopodobniej z początku XX wieku). Dobrze ukazuje, jak powszechnym dodatkiem modowym była w tamtych czasach laska. Źródło: iStock Photo

Fotografie portretowe młodych mężczyzn z epoki wiktoriańskiej świadczą, że laska nie była jedynie pomocą zarezerwowaną dla ludzi w podeszłym wieku, ale modnym dodatkiem wykorzystywanym przez różne grupy wiekowe. Źródło: Yesterday Today

Skąd wzięła się laska w męskiej garderobie? Jak ze zwykłego wsparcia dla strudzonych wędrowców stała się symbolem statusu, stylu i elegancji? Czego mogliśmy się na jej podstawie dowiedzieć o dzierżącym ją właścicielu? Wreszcie zaś, dlaczego mężczyźni przestali nosić laski jako stały element swojego stroju i dziś z powrotem traktujemy je wyłącznie jako przedmioty użytkowe? Tego wszystkiego dowiecie się z niniejszego artykułu. Zapraszam do lektury!

Kiedy laski stały się elementem mody męskiej?

Laski, zwłaszcza jeśli zaliczymy do nich również proste kijki do podpierania, towarzyszyły ludzkości od niepamiętnych czasów. Przez większość swojej historii służyły przede wszystkim celom praktycznym. Ułatwiały podróże wędrowcom oraz osobom o ograniczonej sprawności, a  pasterzom i rolnikom ułatwiały pracę. Niekiedy stanowiły narzędzie do samoobrony albo wymierzania kary. Trudno natomiast wskazać konkretny moment, w którym laski stały się modowym dodatkiem w garderobie. 

Niektórzy badacze upatrują początków lasek w modzie już w czasach starożytnych. Francis H. Monek w swojej książce “Canes through the ages” przywołuje antyczne przekazy, według których moda na noszenie ich jako atrybutu stanu wyższego narodziła się już w starożytnym Rzymie. Ma to potwierdzać edykt cesarski, który zakazał noszenia tzw. cani (czyli konkretnej formy laski) osobom poniżej rangi patrycjusza.

Większość źródeł wskazuje jednak, że tak naprawdę laski weszły do mody męskiej dopiero w epoce nowożytnej. Laski traktowane jako osobisty, elegancki atrybut miały się pojawić już w pierwszej połowie XVI wieku. Król Henryk VIII posiadał bogatą kolekcję kunsztownie zdobionych lasek wykonanych z luksusowych rodzajów drewna i drogocennych kruszców oraz posiadających wbudowane pojemniczki na pachnidła.

Powodem, przez który władca używał lasek w takiej właśnie formie mogło być jednak coś więcej niż zamiłowanie do kunsztu ich wykonania. W późniejszym etapie swojego życia monarcha cierpiał na szereg dolegliwości objawiających się m.in. problemami z chodzeniem i nieprzyjemnym zapachem. W tym przypadku więc laski wciąż mogły być przede wszystkim przedmiotem użytkowym, a dopiero na drugim miejscu dodatkiem do garderoby.

Henryk VIII ok. 1532 r. Pod koniec swojego życia władca zmagał się z problemami z chodzeniem wynikającymi z kontuzji podczas turnieju i otyłości. Z tego powodu wspomagał się laskami – często zdobionymi złotem, jak ta na portrecie. Źródło: Our Warwickshire

Narodziny laski jako stałego elementu mody często umiejscawia się w pierwszej połowie XVII wieku, w okresie wojny trzydziestoletniej. Weszła do powszechnego użytku eleganckich Niemców oraz mieszkańców innych państwach europejskich, stając się nieodzownym elementem ich ubioru. Być może nieprzypadkowo moda ta rozwinęła się w tak niespokojnym okresie. Laska mogła budzić militarne skojarzenia, a tym samym stanowić oznakę męskości.

Pierwszym monarchą, który na stałe nosił laskę przy każdej okazji, był król Francji, Ludwik XIII. To jednak jego synowi, Ludwikowi XIV, przypisuje się zapoczątkowanie mody na laski na dworach całej Europy. Władca często nosił laskę, częściowo dla utrzymania równowagi podczas noszenia butów na wysokim obcasie (które były innym znakiem rozpoznawczym ówczesnej mody). Podobnie jak wszystkie elementy garderoby “króla słońce”, jego laski były bogato zdobione – pokrywały je złocenia, ornamenty, a nawet diamenty.

W tamtym czasie Francja zyskała wiodący wpływ na modę europejską, dlatego dwory innych władców i arystokratów starały się kopiować strój Ludwika XIV i również włączały laski do swojej garderoby.

Portret Ludwika XIII z 1616 r. przedstawia władcę w wieku 16 lat. Można na nim zauważyć, że laska towarzyszyła mu jako element ubioru już od najmłodszych lat. Źródło: Wikipedia

Ludwik XIV podczas prezentacji członków Królewskiej Akademii Nauki. W ręce władcy znajduje się laska ze złotą główką. Źródło: Wikipedia

Złoty wiek lasek nastąpił w XIX oraz na początku XX stulecia. Ozdobna laska przestała być luksusem przeznaczonym dla arystokracji i bardzo bogatych elit. Stała się powszechnym elementem męskiego ubioru – od bogatego arystokraty po zwykłego mieszczanina.

Ale dlaczego właściwie mężczyźni tak chętnie zaczęli nosić laski jako element swojego stroju?

Dlaczego mężczyźni zaczęli nosić laski?

Podobnie jak w przypadku większości elementów ubioru, trudno jest wskazać na jedną przyczynę dla której laski ze zwykłego przedmiotu użytkowego przerodziły się w akcesorium modowe eleganckich mężczyzn. Ta przemiana zachodziła na przestrzeni wielu lat i wynikała ze splotu czynników społecznych, prawnych oraz estetycznych. Oto najważniejsze z nich.

Laska była widocznym symbolem statusu i majątku

Tym, co odróżniało arystokratyczne elity dawnej Europy od pozostałej części społeczeństwa, był brak konieczności wykonywania pracy fizycznej oraz dostęp do najwyższych urzędów. Laska idealnie sprawdzała się jako sygnał dla obu tych cech.

Noszenie ze sobą laski wymagało ciągłego zajęcia jednej ręki. Tym samym poniekąd odbierało właścicielowi zdolność do wykorzystywania swoich rąk do pracy fizycznej. Ponadto, laska mogła kojarzyć się ze zrelaksowanym życiem pozbawionym pośpiechu poprzez powiązanie jej z długimi, niespiesznymi spacerami po rozległych posiadłościach. Była to aktywność, na którą głównie mogli pozwolić sobie w tamtych czasach ludzie, którzy nie musieli przejmować się ciągłą walką o byt.

Laskę często kojarzono z wysokimi urzędami. Działo się tak, gdyż przywoływała skojarzenia z insygniami władzy, takimi jak królewskie berła czy laski wojskowe. Takie stanowiska w tamtych czasach były zarezerwowane dla arystokracji, a zarazem utożsamiane z męskością i siłą. Mężczyźni, chcący sygnalizować owe cechy, czynili z laski stały element swojego stroju.

Nie bez powodu laski budziły militarne skojarzenia. Laski komendantów (jak ta na obrazie z XVII wieku) były powszechnym symbolem władzy oficerskiej. Poza wskazywaniem rangi służyły też m.in do pokazywania kierunku wojskom czy wymierzania kar cielesnych niesubordynowanym żołnierzom. Źródło: Bayerisches Nationalmuseum

Fakt, że władcy tacy jak wspomniany już Henryk VIII albo Ludwik XIV nosili często laski, również przyczynił się do rozpowszechnienia ich pośród arystokracji. Członkowie dworów kopiowali styl swoich zwierzchników chcąc im się przypodobać. Z czasem zaś moda dworska przenikała również poza dwory królewskie i zataczała coraz szersze kręgi wśród elit i osób chcących uchodzić za ich część.

Odejście od kultury rycerskiej i zakazy prawne

W czasach średniowiecza i wczesnej epoki nowożytnej znakiem, po którym można było rozpoznać arystokratę, był miecz u jego boku. Członkowie tej warstwy społecznej wywodzili się z rycerstwa, zaś chyba najbardziej rozpoznawalnym atrybutem rycerza jest właśnie miecz.

Sytuacja zaczęła się zmieniać pod koniec XVII wieku i w XVIII wieku. Ze względu na rozwój broni palnej i coraz częstsze stawianie na armie profesjonalne, było już coraz mniej praktycznych powodów do noszenia mieczy lub szpad w miejscach publicznych. Co więcej, ze względu na postępującą centralizację państw i kształtowanie się monarchii absolutnych, powszechne stawały się zakazy noszenia szpad i podobnej broni białej w miastach. Dotyczyły one zwykle mieszczaństwa, ale niekiedy dotykały też arystokracji.

Laski stały się naturalną alternatywą dla szpad. Pozwalały sygnalizować status właściciela poprzez sam fakt ich posiadania oraz kunszt wykonania. W razie potrzeby mogły również posłużyć jako całkiem skuteczna broń biała do samoobrony – zwłaszcza w wersji z ukrytym ostrzem.

Laski z ukrytą szpadą pozwalały w sprytny sposób obejść zakaz noszenia broni poprzez ukrycie ostrza. Na zdjęciu hiszpańska laska z XIX wieku. Źródło: The Metropolitan Museum of Art

Epoka przemysłowa i rozwój technologii

Rewolucja przemysłowa i rozwój automatyzacji produkcji nie uczyniły z laski dodatku modowego – to stało się już dużo wcześniej. Bez nich jednak możliwe, że przedmiot ten nigdy nie zyskałby tak dużej popularności i pozostałby przede wszystkim domeną najwyższych warstw społecznych.

Automatyzacja produkcji sprawiła, że laski mogły być produkowane na niemalże masową skalę. Ośrodki rzemieślnicze w Londynie, Nowym Jorku, Berlinie, Hamburgu czy Wiedniu zatrudniały tysiące rzemieślników i wytwarzały miliony lasek rocznie na rynek globalny. Ekspansja kolonialna oraz rozwój form wydobycia i transportu sprawiły natomiast, że koszty materiałów, takich jak egzotyczne drewno czy metale, znacząco spadły. Dzięki temu na dobrze wyglądające laski mogli pozwolić sobie nie tylko najbogatsi, ale praktycznie każdy mężczyzna.

Co laska mówiła o swoim właścicielu?

Okresem, w którym popularność lasek sięgnęła zenitu, był niewątpliwie wiek XIX. Jej orędownikami byli ojcowie współczesnej elegancji – George “Beau” Brummell i Honoré de Balzac. Utrzymywali oni, że laska stanowi “wykrzyknik” w stylizacji mężczyzny w zyskującym popularność stonowanym sposobie ubierania się. W epoce wiktoriańskiej zaś żaden szanujący się dżentelmen nie mógł uważać się za w pełni ubranego, jeśli w jego ręce nie znajdowała się laska.

Wokół tego dodatku wykształciła się cała etykieta. Elegancki mężczyzna dobierał laskę w zależności od pory dnia i rangi wydarzenia, na które się wybierał. W porze porannej dominowały lekkie laski wykonane z jasnego drewna lub trzciny malakka. Na dłuższe spacery zabierano wersje wykonane z solidnego drewna, takiego jak dąb, które dobrze sprawdzały się jako pomoc w wędrówce, a nie tylko elegancki rekwizyt. Najbardziej wyrafinowane były laski wieczorowe zarezerwowane na późną porę i podniosłe wydarzenia. Wykonywano je ze szlachetnych rodzajów drewna (np. heban) i ozdabiano gałkami lub uchwytami ze złota i srebra, klejnotami oraz skomplikowanymi ornamentami.

Cienkie laski z jasnego drewna dominowały podczas większości codziennych sytuacji. Dużą popularnością cieszyły się egzemplarze wykonane z drewna malakka (pierwszy od góry na fotografii), gdyż było ono niezwykle lekkie, ale wciąż solidne i wytrzymałe. Źródło: Reeman Dansie

Na eleganckie okazje dżentelmen wybierał laski z bogato zdobionymi gałkami (lub rączkami) i wykonane ze szlachetnego drewna. Często były zwieńczone pięknymi, ornamentowymi uchwytami ze złota, jak ten na pierwszej fotografii. Źródło: Pinterest

Ciekawą alternatywą dla materiału gałki w eleganckich laskach była ozdobna porcelana. Laska ze zdjęcia należała do króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Źródło: Pinterest

O właścicielu laski świadczyło jednak nie tylko jej bogactwo. Zdobiące ją grawerunki, herby i inicjały mogły zdradzać, do jakiego rodu, klubu lub loży należał noszący.

Całkiem popularne były tzw. laski wielofunkcyjne (ang. gadget canes), wyposażone w rozmaite akcesoria zdradzające zainteresowania właściciela. Spotykało się modele z fiolką na alkohol i kieliszkiem, a także z lornetką, przydatną bywalcom teatrów czy entuzjastom wyścigów konnych. Istniały również laski przeznaczone dla konkretnych profesji,na przykład pogrzebowe z miarką do mierzenia zmarłych czy modele wykorzystywane przez inspektorów wodociągów do lokalizowania nieszczelności podziemnych rur. Niektóre egzemplarze służyły natomiast wyłącznie rozrywce. Ich skomplikowane mechanizmy wprawiały w ruch niewielkie figurki lub elementy ozdobne.

Czasami laska wprost “opowiadała” o  swoim właścicielu, a to za sprawą wygrawerowanych na niej symboli lub napisów. Źródło: Pinterest

Laska z fiolką na alkohol i kieliszkiem z 1885 r. Laski tego typu stały się bardzo popularne w USA lat 20. – w czasach prohibicji. Źródło: The Metropolitan Museum of Art

Laska automatyczna z ok. 1890 r. Zwieńczona była głową mnicha z obracającym się okiem i wysuwanym językiem. Źródło: Rafael Osona Auctions

Laski całkiem dobrze sprawdzały się jako broń. Nawet w najbardziej standardowej, pozbawionej gadżetów formie potrafiły być bardzo skuteczne. Osoby, którym zależało na zwiększeniu potencjału obronnego tego dodatku, wchodziły w posiadanie egzemplarzy wyposażonych w ukryte ostrze szpady lub w wysuwany z końca szpikulec. Eksperymentowano nawet z łączeniem laski i broni palnej, choć praktyczność takich rozwiązań była co najmniej dyskusyjna.

Mimo pozornie niewinnego charakteru laska mogła być skutecznym narzędziem do samoobrony. Mistrzowie tacy jak Pierre Vigny czy E.W. Barton-Wright opracowali kompletne systemy szermierki i samoobrony zwykłą laską spacerową przeciwko napastnikom wyposażonym w noże lub pałki.

Przedmiot ów stał się tak istotną częścią życia codziennego, że pojawiły się nawet próby odgórnego regulowania sposobu korzystania z niego przez władze. Przykładowo w Londynie, w 1702 r. wprowadzono wymóg posiadania oficjalnej licencji na publiczne używanie laski. Licencja zobowiązywała właściciela do używania laski zgodnie z wymogami dobrych manier. Między innymi zabraniała noszenia laski pod pachą lub zawieszonej na guzikach ubrania oraz wymachiwania nią w powietrzu. W przypadku zauważenia naruszenia którejkolwiek z zasad, każdy przechodzień (o ile czuł się bezpiecznie) miał prawo skonfiskować laskę właścicielowi.

Patrząc na kulturę, jaka rozwinęła się wokół lasek można by pomyśleć, że na stałe wejdą do kanonu męskiej elegancji. Mężczyźni z XIX i początku XX wieku mieli w swojej garderobie liczne ich egzemplarze (np. hrabia Heinrich von Brühl posiadał ich aż 300 – po jednej do każdego ze swoich garniturów). A jednak dzisiaj prawie nikt ich nie nosi, chyba że jako pomoc medyczną.

Dlaczego mężczyźni przestali nosić laski?

Wiek XX był okresem gwałtownych przemian w sposobie życia, relacjach społecznych i kulturze. Zmiany te w znaczący sposób wpłynęły na nasz sposób ubierania się i podejście do mody. To wtedy m.in. zanikła moda na kapelusze (o czym więcej możesz przeczytać w tym artykule). Inną ofiarą przemian były laski. Do upadku ich popularności doprowadziły różne czynniki.

Rozwój motoryzacji i transportu miejskiego

Na przełomie XIX i XX stulecia nastąpił szybki rozwój i popularyzacja nowoczesnych środków transportu. Samochody szybko zyskiwały popularność i w drugiej połowie XX wieku stały się domyślnym sposobem przemieszczania się w wielu rejonach świata. W miastach rozwijały się także środki komunikacji publicznej – tramwaje, autobusy czy metro. Ludzie coraz mniej poruszali się pieszo, dlatego laska straciła sporo ze swojego zastosowania. Ponadto, zabieranie ze sobą laski do ciasnego samochodu, autobusu lub tramwaju było po prostu nieporęczne. Z tego powodu dodatek ten nie tylko przestał być pomocny, ale coraz częściej bywał uciążliwy.

W świecie, w którym większość ludzi dojeżdżała do pracy z przedmieść w ciasnych samochodach, laski stały się nieporęcznym przeżytkiem. Źródło: Reddit

Pojawienie się teczki i kultura pracy biurowej

Wraz z rozwojem pracy biurowej i kultury korporacyjnej, jaki nastąpił w zeszłym stuleciu, przed mężczyznami noszącymi laski pojawił się szereg nowych problemów. Potrzebowali przenosić dokumenty pomiędzy domem, biurem i innymi lokacjami. Popularnym symbolem profesjonalizmu stała się służąca do tego aktówka. Noszenie jej razem  z laską było jednak problematyczne – każdy z tych przedmiotów wymagał zajęcia jednej z rąk. Laska była także kolejnym przedmiotem, którego trzeba było pilnować, żeby go nie zgubić podczas spotkań lub podróżowania między klientami. Sprawiło to, że coraz mniej pasowała do nowego, zabieganego stylu życia i wielu mężczyzn, jeśli tylko nie potrzebowali jej jako pomocy medycznej, po prostu z niej zrezygnowało.

Demokratyzacja społeczeństwa i odrzucenie ostentacji klasowej

Po wojnach światowych i zmianach ustrojowych w wielu państwach relacje społeczne stały się mniej zhierarchizowane. Laska, niegdyś kojarzona z pozycją i przywilejami elit, coraz łatwiej mogła być odbierana jako symbol snobizmu i ostentacyjnego demonstrowania statusu. Demonstrowanie własnego bogactwa stało się niemile widziane – zwłaszcza w państwach zrujnowanych wojnami. Mężczyźni, chcący się odciąć od tych skojarzeń, przestawali je ze sobą nosić.

Kult młodości i atletyzmu

W powojennych Stanach Zjednoczonych, m.in. za sprawą aktorów i celebrytów młodego pokolenia, rozwinął się na niespotykaną dotąd skalę kult wysportowanej sylwetki i umiłowanie młodości oraz witalności. Nowe podejście rozprzestrzeniało się wraz z amerykańską kulturą i zyskiwało zwolenników na całym świecie. Laski były kojarzone coraz bardziej z chorobą, starością lub niepełnosprawnością. Zdrowe osoby unikały pokazywania się z laską, aby nie sprawiać wrażenia słabych (lub z obawy przed zarzutem “udawania” niepełnosprawności). Co ciekawe, ten sam kult atletyzmu przyczynił się do spadku popularności spodni z wysokim stanem, o czym więcej pisałem tutaj.

Zmiany prawne i negatywne skojarzenia z przemocą

Laski z wysuwanym szpikulcem lub z ukrytym ostrzem uległy likwidacji na skutek surowych regulacji prawnych zabraniających noszenia ukrytej broni. Z tego powodu straciły wiele ze swojej użyteczności jako narzędzie do samoobrony. Ponadto laska nosiła historyczne skojarzenia z karami cielesnymi (np. wobec uczniów czy podwładnych) oraz przemocą uliczną i gangsterską. Zraziło to do niej sporą część społeczeństwa.

W 1856 r. młody kongresmen z Karoliny Południowej – Preston Brooks (zwolennik niewolnictwa), zaatakował i dotkliwie pobił laską senatora Charlesa Sumnera, po tym gdy ten udzielił mowy zachęcającej do zniesienia niewolnictwa. Obrażenia były tak dotkliwe, że senator omal nie stracił życia. Podobne incydenty z udziałem lasek przyczyniły się do kojarzenia ich z przemocą. Źródło: The Atlantic

Wszystkie te czynniki nałożyły się na siebie i sprawiły, że na przestrzeni kilku dekad laski niemal całkowicie utraciły swoją funkcję jako dodatku modowego. Obecnie prawie żaden mężczyzna nie zdecydowałby się na jej noszenie, jeśli nie byłoby to konieczne ze względów zdrowotnych. Czy już zawsze tak będzie?

Czy jest jeszcze miejsce dla lasek we współczesnym świecie?

Moda bywa kapryśna i nieoczywista. Z tego powodu, przynajmniej moim zdaniem, o wiele łatwiej jest rozważać przyczyny zmian, które już w niej nastąpiły, niż przewidywać jak się zmieni w nadchodzących latach.

Trudno mi jednak sobie wyobrazić, żeby laski jako dodatek modowy, a nie czysto praktyczny, wróciły do łask mężczyzn w najbliższym czasie. Większość z czynników, które spowodowały spadek ich popularności, wciąż pozostaje aktualnych, a niektóre tylko się pogłębiły. Przez to, że już od dawna mężczyźni nie noszą lasek z powodów czysto estetycznych, ten, kto zdecyduje się na jej noszenie, z pewnością zwróci na siebie uwagę i wielu wyda się raczej “przebranym” niż “ubranym”

Sam nie widzę potrzeby, żeby czynić z laski element swojej garderoby. Nie mam takiej potrzeby od strony medycznej, więc byłaby dla mnie po prostu nieporęcznym dodatkiem, który w dodatku zwraca na siebie za dużo uwagi. Jak zaś mawiał ojciec dandyzmu:

Jestem jednak ciekaw, jakie jest wasze podejście do lasek? Czy rozważylibyście wzbogacenie swojej garderoby o nie?