Historia bawełny cz. 2 – Zakazy, szpiegostwo i narodziny europejskiego przemysłu bawełnianego
Jeszcze w XVII wieku Europa była przede wszystkim odbiorcą indyjskich tkanin bawełnianych. Zachwycano się ich jakością i właściwościami, a popyt na nie był tak ogromny, że zaczęto określać go mianem “szału”. Jednocześnie europejscy producenci wełny i lnu obawiali się nowej konkurencji, a kolejne państwa próbowały ograniczyć import bawełnianych wyrobów.

Przez wieki europejski przemysł tekstylny opierał się na dostępnych lokalnie surowcach – lnie i wełnie. Źródło: National Agriculture in the Classroom
Zaledwie sto lat później sytuacja wyglądała zupełnie inaczej. To europejskie, a przede wszystkim brytyjskie, manufaktury zaczęły zalewać świat tanimi tkaninami bawełnianymi. Indie, które przez stulecia dominowały w ich produkcji i handlu, stopniowo traciły swoją pozycję.
Jak doszło do tak spektakularnego odwrócenia ról? Dlaczego Europejczycy najpierw próbowali chronić swój przemysł przed bawełną, a później uczynili z niej jeden z fundamentów rewolucji przemysłowej? I jak udało im się prześcignąć indyjskich rzemieślników, którzy przez stulecia uchodzili za mistrzów jej produkcji?
W tej części serii “Historia bawełny” przyjrzę się fascynującej drodze, jaką Europa przebyła od importera indyjskich tekstyliów do światowego centrum przemysłu bawełnianego.
Dlaczego indyjskie tkaniny bawełniane podbiły Europę?
Przed upowszechnieniem się w bawełny w Europie dominowały wełna, len i jedwab. Miały oczywiście niewątpliwe zalety. Wełna pozwalała utrzymać ciepło podczas surowych europejskich zim, zaś len zapewniał komfort w upalne letnie dni. Przede wszystkim zaś, materiały do ich produkcji były dostępne na Starym Kontynencie.
Z drugiej strony, z tymi tkaninami wiązało się kilka istotnych problemów. Zarówno wełna, jak i len były szorstkie w dotyku, co mogło przeszkadzać zwłaszcza w przypadku ubrań noszonych bezpośrednio przy skórze. Były także trudne w barwieniu, gdyż słabo chłonęły barwniki. Uzyskanie trwałych wzorów na wełnie wymagało tkania z użyciem różnokolorowych nici (w przeciwieństwie do bawełny, którą można było ręcznie malować lub drukować). Wełna i jedwab były również trudne w praniu. Ta pierwsza wykazywała się skłonnością do filcowania, zaś trwałość tkanin jedwabnych po praniu szybko spadała.
Bawełna nie miała tych wad. Łatwiej ją było zdobić, a sama tkanina była przyjemniejsza w kontakcie ze skórą. O wiele łatwiej znosiła też regularne pranie bez ryzyka wyblaknięcia wzorów czy zniszczenia struktury materiału. Pozwalało to łatwiej utrzymać ją w czystości.
Początkową przeszkodą dla popularności bawełny w Europie nie była więc jednoznaczna przewaga rodzimych włókien. Były nią przede wszystkim zaporowe ceny. Surowiec i gotowe tkaniny trzeba było sprowadzać z odległych regionów, korzystając z rozbudowanych lądowych szlaków handlowych. Na każdym kolejnym etapie podróży do ich ceny doliczano transport, cła i marże pośredników. Europejskie wyprawy oceaniczne w XV i XVI wieku otworzyły nowe szlaki morskie. Pozwoliło to na bezpośredni handel z Indiami i przyczyniło się do spadku cen oraz większej dostępności tamtejszych towarów.

Jedną z głównych przyczyn europejskich odkryć geograficznych w XV i XVI w. była chęć utworzenia morskich szlaków handlowych do Indii, które mogłyby stanowić tańszą alternatywę dla dotychczasowych szlaków lądowych. Pierwszym, który wykonał taką podróż (zaznaczona na mapie czarną linią) był portugalski odkrywca Vasco da Gama. Źródło: Wikimedia Commons
Indyjscy handlarze i rzemieślnicy szybko dostosowali sposób ozdabiania tkanin do potrzeb europejskiego rynku. Od przedstawicieli handlowych z Kompanii Wschodnioindyjskiej dowiedzieli się, że Europejczycy wolą białe lub jasne tła zamiast popularnych w Azji teł czerwonych lub ciemnoniebieskich. Od tamtej pory rzemieślnicy z Wybrzeża Koromandelskiego i Gudżaratu zaczęli produkować wyroby zgodne z tymi preferencjami specjalnie z myślą o eksporcie do Europy.

Fragment tkaniny chintz wyprodukowanej w Indiach (ok. 1720-40 r.) z myślą o europejskim rynku. Źródło: Giorgio Riello “Cotton. The Fabric that made the modern world.” wyd. I (2013 r.)
Łatwiejsza dostępność, niższe ceny oraz atrakcyjne zdobienia przyczyniły się do eksplozji popularności wyrobów bawełnianych w XVII wieku. Bawełna weszła najpierw do wnętrz bogatych domów jako pościel, narzuty, zasłony i tapicerki. Wkrótce zaczęła masowo przenikać do ubioru przedstawicieli wyższych sfer. Z czasem zagościła również w szafach przedstawicieli niższych klas. Popyt na te tkaniny był tak ogromny, że ówcześni ludzie określali go mianem “szału kalikotowego”. Daniel Defoe (autor powieści “Przypadki Robinsona Crusoe”) w barwny sposób opisał tę zmianę na łamach czasopisma “Weekly Review” w 1708 r.:
,,
“[Indyjskie kalikoty] wślizgnęły się do naszych domów, gabinetów i sypialni; zasłony, poduszki, krzesła, a w końcu same łóżka nie były niczym innym jak kalikotami lub indyjskimi materiałami. (…) [Tkaniny te] przebyły drogę od leżenia na podłogach na plecy konsumentów, od chodnika pod nogi do halki.”
(org.: “[Indian calicoes] crept into our houses, our closets and bedchambers; curtains, cushions, chairs, and at last beds themselves were nothing but Callicoes or Indian stuffs. (…) [They had] advanced from lying upon their floors to their backs, from the footcloth to the petticoat.)
—
Daniel Defoe, Weekly Review 1708
—
W tamtym okresie w Europie były popularne trzy rodzaje tkanin bawełnianych: calico (kalikot), chintz (czintz / szintz) oraz muślin.
Calico to płótno o gładkim i prostym splocie i raczej grubszej gramaturze. Gładkie surowe lub bielone płótna calico służyły jako materiał codziennego użytku. Wytwarzano z nich bieliznę, koszule oraz poszewki. Stanowiły też bazę dla europejskich drukarzy do nanoszenia własnych wzorów na mniejszą skalę. Przez pewien czas nazwa calico była używana jako ogólne określenie na wszystkie indyjskie tkaniny bawełniane.
Tkaniną, która zdobyła największe uznanie Europejczyków był chintz. Były to indyjskie płótna ozdobione trwałymi wzorami roślinnymi lub figuralnymi. Często powstawały na bazie calico, zaś dzięki indyjskim technikom zdobienia wzory nabierały trwałości i często stanowiły małe dzieła sztuki. Niekiedy polerowano je, co nadawało im gładkość i połysk kojarzący się z jedwabiem. Chintzu używano w bogatych domach jako narzuty na łóżka, zasłony i obicia. Tworzono również z niego wzorzyste ubrania przeznaczone do domowego użytku – m.in męskie szaty banyan.

Szaty banyan cieszyły się w XVII i XVIII w. dużą popularnością wśród majętnych mężczyzn jako wygodny ubiór domowego użytku. Na zdjęciu banyan z bawełnianego chintzu z ok. 1750 r. Źródło: Los Angeles County Museum of Art
Jednym z największych osiągnięć indyjskiego tkactwa był muślin – niezwykle cienka, delikatna, miękka i półprzezroczysta tkanina. Stanowił on towar luksusowy wykorzystywany przez elity w zwiewnych chustach damskich i sukniach. Ze względu na swoje właściwości nazywany był poetycko “tkanym wiatrem”.
Skoro jednak bawełna zyskała taką popularność i dostępność, to co stało się z popularną dotychczas wełną i lnem?
Dlaczego Europa próbowała zakazać importu indyjskich tkanin?
Do XVII wieku przemysł wełniany i lniany stanowił fundament europejskiego rolnictwa, rzemiosła i zatrudnienia. Wokół tych gałęzi przemysłu powstała skomplikowana sieć zależności między rolnikami i hodowcami dostarczającymi surowce do produkcji, tkaczami i rzemieślnikami tworzącymi z nich wyroby tekstylne oraz kupcami rozprowadzającymi tkaniny. Korzystali na tym też lokalni arystokraci, którzy udostępniali rolnikom i hodowcom ziemię w zamian za opłaty i podatki.
W XVII stuleciu atrakcyjne tkaniny z Indii zaczęły wypierać miejscowe wyroby wełniane i lniane. Masowy import bawełnianych tekstyliów zakłócił dotychczasowy system bazujący na lokalnych surowcach. Gwałtownie rosło bezrobocie wśród tkaczy i rzemieślników wytwarzających tekstylia. Nad wieloma europejskimi rolnikami i hodowcami pojawiło się zaś widmo ruiny spowodowane spadkiem zapotrzebowania na wytwarzany przez nich surowiec.
Bawełniane tkaniny stały się również powodem “paniki moralnej”. Konserwatywni moraliści protestowali, wskazując, że elegancka i bogato zdobiona, a jednocześnie relatywnie tania bawełna zaciera granice stanowe i niszczy tradycyjny ład społeczny. Zwłaszcza wzorzyste chintze i zwiewne muśliny budziły zaniepokojenie. Do tej pory na tak delikatne i ozdobne tkaniny mogli pozwolić sobie jedynie najbogatsi – głównie przedstawiciele arystokracji.
Zwłaszcza aspekt gospodarczy wzbudził zaniepokojenie rządzących w wielu państwach Europy. Władcy obawiali się niepokojów społecznych. Zresztą całkiem słusznie – w wielu miastach dochodziło do zamieszek wzniecanych przez podupadających rzemieślników. Na przykład w Londynie rozgniewani tkacze atakowali budynki Kompanii Wschodnioindyjskiej, a nawet kobiety noszące bawełniane suknie. Ponadto, w dobie [merkantylizmu|LINK] uważano, że masowy import tkanin z Azji rujnuje bilans handlowy. Za indyjskie tkaniny płacono niemal wyłącznie złotem i srebrem. Sprawiało to, że wymiana handlowa nie tylko powodowała upadek lokalnego przemysłu, ale także odpływ kapitału.
Odpowiedzią ze strony europejskich państw były dotkliwe regulacje celne oraz rygorystyczne zakazy importu i noszenia określonych wyrobów bawełnianych.
W Wielkiej Brytanii cło na indyjskie płótna wzrosło z 10% w 1685 r. do 35% w 1700 r. Kiedy okazało się, że wyższe cła nie przynoszą wystarczającego efektu, wprowadzono zakazy prawne. Ustawa z 1700 / 1701 r. całkowicie zakazała importu drukowanych tkanin indyjskich (choć zezwalała na sprowadzanie białego płótna). W 1721 r. wprowadzono tzw. “Calico act”, czyli prawo zakazujące noszenia i używania jakichkolwiek tkanin bawełnianych na rynku wewnętrznym.

Jednostronicowa broszura propagandowa z 1722 r. zawierająca streszczenie Calico act i wychwalająca go jako odrodzenie rodzimego tkactwa. Źródło: Giorgio Riello “Cotton. The Fabric that made the modern world.” wyd. I (2013 r.)
Najbardziej dotkliwe prawo wprowadziła jednak Francja. Już w 1686 r. całkowicie zakazała królewskim edyktem importu, produkcji, drukowania, sprzedaży i noszenia wszelkich drukowanych tkanin bawełnianych. Za złamanie tego zakazu groziły wysokie grzywny, więzienie, kara pracy na galerze, a od 1726 r. nawet kara śmierci.
Inne państwa również wprowadziły obostrzenia. Wśród nich były m.in. Prusy, Hiszpania, Wenecja oraz Flandria. Wyjątek stanowiła Holandia (Niderlandy). Ta nie wprowadziła żadnych regulacji na sprowadzanie i używanie bawełny z Indii. Tym samym przedkładała zyski swojej Kompanii Wschodnioindyjskiej (VOC) i kupców ponad interesy lokalnego przemysłu tekstylnego.
Wszystkie te zakazy były powszechnie ignorowane. Doprowadziły też do masowego przemytu z innych państw (np. z Holandii). Nie były jednak zupełną porażką. Dały pewien parasol ochronny lokalnym twórcom, którzy aby zaspokoić zapotrzebowanie społeczeństwa na bawełniane wyroby bez łamania prawa, zaczęli importować surowiec (zamiast gotowych tkanin) i zgłębiać tajniki indyjskiego przędzenia, tkania oraz wykańczania bawełny. Z czasem stało się to jedną z podwalin do brytyjskiej rewolucji przemysłowej.
Ale jak Europa z kontynentu, który wypowiedział wojnę bawełnie, stała się światowym liderem i innowatorem jej produkcji?
Jak Europejczycy nauczyli się produkować tkaniny bawełniane?
Przez długi czas Europejczycy chcący używać bawełnianych wyrobów byli skazani na import gotowych produktów z Indii. Przyczyna była prosta – europejscy rzemieślnicy nie potrafili jeszcze zapewnić tkaninom takiej trwałości i jakości wykończenia jak ich indyjscy odpowiednicy. Nie oznacza to, że Europejczycy byli niekompetentni. Wełna i len, z którymi pracowali do tej pory wymagały innych technik przędzenia, tkania i dekorowania, które nie działały dobrze w pracy z bawełną.

Wczesny przykład (2 połowa XVII w.) europejskich prób drukowania bawełnianych tkanin. Pod kątem jakości wzorów i kolorów ustępowały nie tylko indyjskim odpowiednikom, ale również tkaninom pochodzącym z terenów Iranu i Anatolii. Źródło: Giorgio Riello “Cotton. The Fabric that made the modern world.” wyd. I (2013 r.)
Wprowadzone przez państwa obostrzenia dla tkanin sprowadzanych z Indii sprawiły, że ich nabywanie stało się trudniejsze i bardziej kosztowne. Jednocześnie popyt na nie stale rósł. Tworzyło to idealną okazję do zysku dla lokalnych tkaczy. Wielu z nich poświęciło końcówkę XVII i pierwszą połowę XVIII wieku na zdobywanie wiedzy o technikach indyjskiego rzemiosła tekstylnego – nie zawsze za wiedzą i zgodą indyjskich wytwórców, kupców i władców.
Ten czas nazywany jest przez historyków “indyjskim okresem terminowania”. Niektórzy badacze, tacy jak Giorgio Riello, czy Sven Beckert, uważają go za jeden z najwcześniejszych przykładów masowego szpiegostwa przemysłowego.
Skala procederu rzeczywiście była ogromna. Żeglarze, misjonarze i wysłannicy kompanii handlowych oglądali, a następnie dokładnie opisywali wygląd miejscowych warsztatów tkackich. Do najważniejszych spośród takich zapisków należą manuskrypty Georgesa Roquesa (1678 r.), Antoine’a de Beaulieu (1734 r.) oraz listy jezuity ojca Coeurdoux (lata 40. XVIII w.). Na podstawie tych sprawozdań, które opisywały sprzęty w warsztatach i pracę tkaczy, europejscy wytwórcy próbowali odtworzyć proces u siebie.

Próbnik tkanin bawełniano-jedwabnych przewieziony do Francji przez Louisa Françoisa Armanda de Vignerot du Plessis na początku XVIII w. Wykorzystywany był jako wzorzec przez francuskie manufaktury w Rouen. Źródło: Gallica
De Beaulieu przywiózł nawet do Francji próbki indyjskich tkanin przedstawiające kolejne dziewięć etapów barwienia. Próbki te, wraz z zapiskami, krążyły po warsztatach całej Europy i stanowiły wzorzec oraz materiał do nauki dla miejscowych tkaczy i pierwszych manufaktur.
Istotną rolę w transferze technologii odegrali ormiańscy rzemieślnicy z terenów Imperium Osmańskiego i Persji. Od wieków prowadzili handel z Indiami i już wcześniej zdążyli poznać sposoby wykańczania tkanin przez indyjskich tkaczy. Osiedlali się w europejskich miastach – głównie w Marsylii, Amersfoort, Genui i Londynie – zakładając tam pierwsze profesjonalne warsztaty druku bawełny. Uczyli się u nich miejscowi wytwórcy, dzięki czemu jakość europejskich tkanin stale rosła.
Z czasem Europejczycy dorównali w umiejętnościach wykańczania tkanin bawełnianych swoim odpowiednikom z Indii. Nie poprzestali na tym. Europejscy rzemieślnicy udoskonalili indyjskie techniki. Opracowali nieznane wcześniej metody barwienia poprzez zimne kąpiele indygo. Pozwoliły one na używanie tego barwnika podczas barwienia rezerwowego. Nie niszczyły bowiem woskowej pokrywy, która chroniła fragmenty tkaniny, których kolor miał pozostać bez zmian. Europejczycy wykorzystali również doświadczenia zdobyte przy drukowaniu na papierze, aby udoskonalić techniki drukowania tkanin bawełnianych. Zastąpili indyjski druk klockowy bardziej wydajnym drukiem walcowym. Zwiększyło to wydajność procesu od 30 do nawet 80 razy.
W ten sposób europejscy tkacze i rzemieślnicy przeszli drogę w wykańczaniu tkanin od uczniów (lub szpiegów) indyjskich mistrzów do ekspertów i innowatorów w tej dziedzinie. Ozdabianie bawełnianych tkanin nie było jednak jedynym problemem, z jakim borykali się Europejczycy.

Włoska tkanina bawełniana (tzw. mezzaro) wyprodukowana w Genui na początku XIX w. Do tamtego czasu Europejczycy nie ustępowali kunsztem wykończeń rzemieślnikom z Indii. Postęp jest zwłaszcza widoczny w zestawieniu z wczesnymi tkaninami z XVII w. (jak ta z pierwszego zdjęcia w rozdziale). Źródło: My Corner of Liguria
Przez długi czas europejscy rzemieślnicy nie potrafili wytwarzać przędzy i tkanin bawełnianych dorównujących jakością indyjskim wyrobom. Europejskie sposoby przędzenia nie pozwalały uzyskać wystarczająco mocnej nici bawełnianej, żeby wytrzymała naprężenia osnowy na krośnie. Obchodzono ten problem na różne sposoby. Początkowo sprowadzano z Indii półprodukty – gotowe nici albo białe lub surowe płótna, które barwiono i wykańczano na miejscu. Innym sposobem na radzenie sobie z niewystarczającą wytrzymałością była produkcja tkanin mieszanych – tzw. fustianów. Były to tkaniny bawełniano-lniane z osnową z bardziej odpornej nici lnianej.
Wkrótce jednak i ta trudność miała zostać spektakularnie przezwyciężona. Wszystko za sprawą rewolucji przemysłowej i związanej z nią automatyzacji.
Jak rewolucja przemysłowa zmieniła przemysł bawełniany?
Dzięki “indyjskiemu okresowi terminowania”, Europa była w stanie w dużej mierze uniezależnić się od eksportu tkanin z Indii. Na drodze do globalnego sukcesu wciąż jednak stały dwie trudności. Pierwsza z nich to wspomniany już wcześniej problem z pozyskiwaniem tkanin z czystej bawełny. Druga wynikała ze struktury demograficznej. Subkontynent Indyjski był bardziej ludny niż Europa i dysponował większą liczbą tkaczy. W czasach produkcji ręcznej lub zautomatyzowanej tylko w bardzo niewielkim stopniu liczba rzemieślników bezpośrednio przekładała się na możliwości produkcyjne. Innymi słowy, Europa nie miała wystarczającej mocy przerobowej, żeby wyprzeć konkurencję w globalnym handlu.
Rozwiązanie obu problemów przyniosła rewolucja przemysłowa. Rozpoczęła się w Wielkiej Brytanii w drugiej połowie XVIII wieku i z czasem rozprzestrzeniła się na pozostałe kraje Europy.
To zresztą nie przypadek, że rewolucja przemysłowa rozpoczęła się właśnie na Wyspach Brytyjskich. W XVIII w. płace realne w tamtym regionie były jednymi z najwyższych na świecie. Skutkowało to wysokimi cenami lokalnych produktów (w tym tkanin bawełnianych) i uniemożliwiało skuteczną konkurencję na rynku globalnym. Jednocześnie Wielka Brytania dysponowała bogatymi i łatwo dostępnymi złożami węgla kamiennego, co zapewniało jej najtańszą energię na świecie. Połączenie obu czynników sprawiło, że brytyjskim przedsiębiorcom po prostu opłacało się inwestować ogromny czas i pieniądze w rozwój maszyn oszczędzających pracę. Była to dla nich wręcz konieczność, jeśli chcieli pozostać konkurencyjni.
W ciągu zaledwie dwudziestu lat Brytyjczycy dokonali serii wynalazków, które całkowicie zrewolucjonizowały produkcję tkanin bawełnianych.
Pierwszym z nich była przędzarka wrzecionowa (ang. Spinning Jenny), czyli mechaniczna przędzarka skonstruowana w 1765 r. przez Jamesa Hargreavesa. Pozwoliła jednemu prządkowi prząść na wielu wrzecionach jednocześnie (początkowo 8, a z czasem nawet do 120 wrzecion na jednej maszynie). Potroiła prędkość przędzenia i drastycznie zwiększyła podaż przędzy.

Ilustracja przedstawiająca sposób działania przędzarki Spinning Jenny. Źródło: Britannica (przetłumaczone na j. polski przez autora wpisu)
Zaledwie cztery lata później (w 1769 r.) Richard Arkwright wynalazł przędzarkę wodną (ang. Water Frame). Maszyna wprowadziła system wałków rozciągających włókna i stały napęd wodny, co umożliwiło przędzenie bez przerw. Dostarczyła też twardej i mocnej nici na osnowę, pozwalając tym samym na masową produkcję tkanin ze 100% bawełny i rozwiązując jeden z problemów europejskiego tkactwa.
W 1779 r. powstała przędzarka wózkowa (ang. “Spinning Mule”). Jej twórcą był brytyjski wynalazca – Samuel Crompton. W swoim wynalazku bazował na osiągnięciach Hargreavesa i Arkwrighta łącząc mechanizm ciągnący ze Spinning Jenny z wałkami z Water Frame. Dzięki temu powstawała przędza, która była zarówno bardzo mocna, jak i bardzo cienka. Z jej pomocą Brytyjczycy po raz pierwszy byli w stanie wyprodukować tkaniny dorównujące właściwościami indyjskim muślinom.
Ostatnim z tej serii wynalazków było krosno mechaniczne (ang. Power Loom). Zbudował je Edmund Cartwright w 1785 r. Jego wynalazek zmechanizował etap tkania, dopasowując tempo wytwarzania tkanin do ogromnej podaży przędzy wytwarzanej przez zautomatyzowane wcześniej przędzarki.

Water Frame wyprodukowana w 1775 r. Obecnie część kolekcji Manchester Museum of Science and Technology. Źródło: Wikimedia Commons

Replika pierwszego modelu Spinning Mule wynalezionej przez Samuela Comptona w 1779 r. Źródło: The Victorian Web

Rycina z 1787 r. przedstawiająca Power Loom. Źródło: Baltimore 1814
Brytyjskie manufaktury mogły odtąd produkować wysokiej jakości tkaniny bawełniane na skalę, która wcześniej była nieosiągalna. Wkrótce podobne możliwości zyskały również inne państwa Europy. Podczas gdy wyprzędzenie 100 funtów bawełny we wciąż bazujących na pracy ręcznej Indiach zajmowało około 50 000 godzin roboczych, to w Anglii przy użyciu maszyn ten czas wynosił wielokrotnie mniej. W 1790 r. wykonanie tej samej pracy na Spinning Mule zajmowało około 1000 godzin, a na Water Frame 300 godzin. Po kolejnych ulepszeniach czas ten skrócił się do zaledwie 135 godzin.
Tak niebywały skok wydajności spowodował spadek kosztów przędzenia o ponad 90% w ciągu zaledwie pół wieku. Europejczycy zaczęli zalewać świat ogromnymi ilościami tanich, ale wysokiej jakości tekstyliów bawełnianych. Producenci z innych regionów świata nie byli w stanie dotrzymać kroku europejskim manufakturom. Ich przemysł bawełniany stawał się coraz mniej konkurencyjny i zaczął podupadać. Europa stała się nowym liderem globalnej produkcji bawełnianych tkanin. Transformacja europejskiego przemysłu włókienniczego stała się zaś jedną z głównych osi industrializacji kontynentu.
Europejski przemysł bawełniany przeszedł długą i wyboistą drogę od rzemieślników próbujących naśladować indyjskich mistrzów do zmechanizowanych manufaktur zdolnych produkować tkaniny na niespotykaną wcześniej skalę. Rewolucja przemysłowa pozwoliła Europie uzyskać przewagę technologiczną i produkcyjną, która odmieniła światowy handel tekstyliami.
Nie był to jednak sukces osiągnięty wyłącznie dzięki wynalazkom i postępowi technologicznemu. Za europejską dominacją stały również zjawiska znacznie mniej chlubne: kolonializm, niewolnictwo i nowy model organizacji kapitalizmu. Przyjrzę się im i ich wpływowi na produkcję bawełny w następnej części tej serii.
Podzielcie się w komentarzach waszymi przemyśleniami na temat artykułu. Czy zdawaliście sobie sprawę, jak mocno państwa Europy walczyły z bawełną? A może, podobnie jak mnie, zafascynował was fakt, że to właśnie bawełny dotyczył jeden z najstarszych przykładów masowego szpiegostwa przemysłowego?